كيميا گران نامي اسلام

آغاز كيمياگري اسلامي با اسامي مرداني همراه است كه احتمالا خود كيمياگر نبوده‌اند، اما با گذشت زمان و فرارسيدن قرن دهم ميلادي ، كيمياگران شهيري از ميان آنان برخاستند كه علاوه بر تفكراتشان ، نوشتارهاي كاملا جديد و نويني خلق كردند.

 

محضر پر فيض حضرت امام صادق (ع) ، مجمع جويندگان علوم بود. با دانش پژوهي كه به محفل آن حضرت راه مييافت از خرمن لايزال دانش او بهره مند ميشد. در علم كيميا ايشان نخستين كسي بودند كه عقيده به عناصر چهارگانه (عناصر اربعه) آب ، آتش ، خاك و باد را متزلزل كردند. از فرموده‌هاي ايشان است كه : «من تعجب ميكنم مردي چون ارسطو چگونه متوجه نشده بود كه خاك يك عنصر نيست. بلكه عنصرهاي متعددي در آن وجود دارد.» ايشان هزار سال پيش از پرسينلي ، لاووازيه و ... دريافته بود كه در آب چيزي هست كه ميسوزد (كه امروزه آن را هيدروژن مينامند).

از امام صادق (ع) ، رساله‌اي در علم كيميا تحت عنوان «رسالة في علم الصناعة و الحجر المكرم» باقيمانده كه دكتر «روسكا» آن را به زبان آلماني ترجمه و در سال 1924 آن را تحت عنوان «جعفر صادق امام شيعيان ، كيمياگر عربي» در «هايدبرگ» به چاپ رسانده است. به عنوان مثال و براي آشنايي با نظرات حضرت صادق (ع) در شيمي ، خلاصه‌اي از بررسي دكتر «محمد يحيي هاشمي» را در ذيل درج ميكنيم:

از شرحي كه امام صادق (ع) براي اكسيد ميدهد، چنين معلوم ميشود كه اكسيد جسمي بوده كه از آن براي رفع ناخالصي در فلزات استفاده شده است. ايشان تهيه اكسيد اصغر (اكسيد زرد) را از خود و آهن و خاكستر به كمك حرارت و با وسايل آزمايشگاهي آن دوره ، مفصلا شرح داده و نتيجه عمل را كه جسمي زرد رنگ است، اكسيد زرد نام نهاده‌اند. اين شرح كاملا با فروسيانيد پتاسيم كه جسمي است زرد رنگ به فرمول Fe(CN)6] K4] منطبق است و ... . نتيجه عمل بعد از طي مراحلي ايجاد و تهيه طلاي خالص است. امروزه نيز از همين خاصيت سيانور مضاعف طلا و پتاس براي آبكاري با طلا استفاده ميشود.
 

جابربين حيان معروف به صوفي يا كوفي ، كيمياگر ايراني بوده و در قرن نهم ميلادي ميزيسته و بنا به نظريه اكثريت قريب به اتفاق كيمياگران اسلامي ، وي سرآمد كيمياگران اسلامي قلمداد ميشود. شهرت جابر نه تنها به جهان اسلام محدود نميشود و غربيها او را تحت عنوان «گبر» ميشناسند.ابن خلدون درباره جابر گفته است:
 

جابربن حيان ، كتابي مشتمل بر هزار برگ و متضمن 500 رساله ، تاليف كرده است. «برتلو» شيميدان فرانسوي كه به «پدر شيمي سنتز» مشهور است، سخت تحت تاثير جابر واقع شده و ميگويد: «جابر در علم شيمي همان مقام و پايه را داشت كه ارسطو در منطق .» جورج سارتون ميگويد: «جابر را بايد بزرگترين دانشمند در صحنه علوم در قرون وسطي دانست.» اريك جان هوليمارد ، خاورشناس انگليسي كه تخصص وافري در پژوهشهاي تاريخي درباره جابر دارد، چنين مينويسد:

جابر شاگرد و دوست امام صادق (ع) بود و امام را شخصي والا و مهربان يافت؛ بطوري كه نميتوانست از او جدا ولي بي نياز بماند. جابر ميكوشيد تا با راهنمايي استادش ، علم شيمي را از بند افسانه‌هاي كهن مكاتب اسكندريه برهاند و در اين كار تا اندازه‌اي به هدف خود رسيد. برخي از كتابهايي كه جابر در زمينه شيمي نوشته عبارتند از : الزيبق ، كتاب نارالحجر ، خواص اكسيرالذهب ، الخواص ، الرياض و ... .

وي به آزمايش بسيار علاقمند بود. از اين رو ، مي توان گفت نخستين دانشمند اسلامي است كه علم شيمي را بر پايه آزمايش بنا نهاد. جابر نخستين كسي است كه اسيد سولفوريك يا گوگرد را از تكليس زاج سبز و حل گازهاي حاصل در آب بدست آورد و آن را زينت الزاح ناميد. جابر اسيد نيتريك يا جوهر شوره را نيز نخستين بار از تقطير آميزه‌اي از زاج سبز ، نيترات پتاسيم و زاج سفيد بدست آورد.
 

زكرياي رازي به عنوان يكي از بزرگترين حكيمان مسلمان شناخته شده و غربيها او را به نام «رازس» ميشناسند. رازي در علم كيميا ، روش علمي محض را انتخاب كرده و بر خلاف روشهاي تمثيلي و متافيزيك ، به روشهاي علمي ارزش زيادي قائل شده. رازي موسس علم شيمي جديد و نخستين كسي است كه «زيست شيمي» را پايه‌گذاري نموده است. دكتر «روسكا» شيميدان آلماني گفته است: «رازي براي اولين بار مكتب جديدي در علم كيميا بوجود آورده است كه آن را مكتب علم شيمي تجربي و علمي مي توان ناميد.

مطلبي كه قابل انكار نيست اينست كه زكرياي رازي پدر علم شيمي بوده است.» كتابهاي او در زمينه كيميا در واقع اولين كتابهاي شيمي است. مهمترين اثر رازي در زمينه كيميا كتاب «سرالاسرار» است. ظاهرا رازي 24 كتاب يا رساله در علم كيميا نوشته كه متاسفانه فقط معدودي از آنها بدست آمده و در كتابخانه‌هاي مشهور دنيا نگهداري ميشود. وي نخستين بار از تقطير شراب در قرع و انبيق ماده‌اي بدست آورد كه آن را الكحل ناميد كه بعدها به هر نوع ماده پودري شكل حتي به جوهر هم داده شد، از اين رو آن جوهر را جوهر شراب نيز ناميدند. گفته ميشود كه رازي كربنات آمونيوم را از نشادر و همچنين كربنات سديم را تهيه كرده است.
 

ابن سينا ملقب به شيخ الرئيس ، بزرگترين فيلسوف و دانشمند اسلامي و چهره‌اي بسيار موثر در ميدان علوم و فنون است. غربيها وي را به نام «اوسينيا» ميشناسند. ابن سينا ، رنجي براي كيمياگري و ساختن طلا نكشيد؛ زيرا او به استحاله باور نداشت و صريحا تبديل فلزات به يكديگر را ناممكن و غير عملي ميدانست.

ابو علي سينا از ادويه منفرد ، 785 قلم دارو را به ترتيب حروف ابجد نام برده و به ذكر ماهيت آنها پرداخته و خواص تاثير آن داروها را شرح داد. وي ضمن توصيف اين مواد ، آگاهيهاي جالبي در زمينه «شيمي كاني» به خوانندگان ميدهد و ميگويد از تركيب گوگرد و جيوه مي توان شنگرف تهيه كرد. وي نخستين كسي است كه خواص شيميايي الكل و اسيد سولفوريك را از نظر دارويي شرح داد.
 

كاني شناس و دارو شناس جهان اسلام و يكي از بزرگترين دانشمندان اسلام است كه با رياضيات ، نجوم ، فيزيك ، كاني شناسي ، دارو سازي و اغلب زبانهاي زنده زمان خود آشنايي داشته است. يكي از آثار مهم بيروني در شيمي كتاب الجواهر وي است كه در بخشي از آن ، نتايج تجربي مربوطه به تعيين جرم حجمي امروزي آنها تفاوت خيلي كم دارد و يكي از كاربردهاي مهم وي به شمار ميرود كه در علوم تجربي ، انقلابي بزرگ به وجود آورد. براي تعيين جرم اجسام ، ترازويي ابداع كرد.

بيروني همچنين در كتاب الجماهير (در شناسايي جوهرها) به معرفي مواد كاني به ويژه جواهرات گوناگون پرداخت. بيروني ، چگالي سنج را براي تعيين جرم حجمي كانيها به ويژه جوهرها و فلزها نوآوري كرد كه در آزمايشگاه امروزي كاربرد دارد. 
 

اگر ال را از اول الحديد كه به معني آهن است حذف كنيم و حديد را با حروف ابجد بنويسيم عدد حاصله برابرعدد جرمي آهن مي شود(آ=1 ه=5 ن=50).كه خود از عجايب قران به حساب مي آيد.اين عنصر براي ما انسان ها بسيار مفيد است .يكي ازسوره هاي قرآناست.

در آيه دو سوره الحديد آمده كه :له الملك السماوات والارض يحيي يميت و هو علي كل شيء قدير. آهن عنصري است كه براحتي از زمين استخراج شده وبه راحتي هم ميتواند به آن برگردد و دوباره مثل قبل بصورت اكسيد آهن قرمزرنگ در كاني آهن درآيد كه به نظر من اين آيه مي تواند به اين موضوع اشاره داشته باشد.

در آيه 25 اين سوره كه مي فرمايد:و لقد ارسلنا رسلا بالبينات و انزلنا معهم كتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط وانزلنا الحديد فيه باس شديد و منافع للناس وليعلم الله قوي عزيز.

ابتدا اشاره به فرستادن انبيا با عدل و سپس از خصوصيات آهن كه فوايد زيادي دارد و براي حفظ عدالت آفريده شده صحبت مي كند.

از لحاظ شيميايي آهن داراي عدد اتمي زوج است و پايداري نسبي بيشتري نسبت به عناصر با عدد اتمي فرد دارد و نسبت به آنها فراواني نسبي بيشتري دارد.فراواني عناصر به پايداري آنها مربوط است.اين پايداري بر اساس انرژي اتصال بيان مي شود.هنگام تشكيل هسته اتم از اجزاي آن مقداري ماده به انرژي تبديل مي شود كه اين انرژي براساس را رابطه زير بيان مي شود:

E=(Δm)C²

انرژي اتصال آهن از اختلاف بين جرم هسته آهن وبا جرم 26 پروتون و 30 نوترون تشكيل دهنده آنبدست مي آيد.

شكل زير انرژي اتصال براي عناصر مختلف را نشان مي دهد وجود آهن در قله اين منحني بيانگر اين نكته است كه ذرات هسته آن محكمتر از بقيه عناصر بهم جوش خورده اند و به همين دليل است كه آهن داراي پايداري بيشتر و فراواني بالا درطبيعت است.

                      براي اتم هاي مختلف دو حالت مي تواند صورت گيرد يا دچار شكافت هسته شوند يا همجوشي هسته كه در زير آنها را تعريف مكنيم:

شكافت هسته:فرايندي كه طي آن يك هسته سنگين به دو سبك تر تبديل مي شود.

                                                    همجوشي هسته اي:

فرايندي كه طي آن دو هسته سبك به هم جوش خورده و هسته ي سنگينتري را توليد مي كنند.

امروزه درعلم هسته اي به اين نتيجه رسيده اند كه اتم ها با عدد اتمي بالاتر از آهن مثلا اورانيوم طوري شكافته مي شوند كه بعد از شكافتهاي متعدد به هسته آهن ميرسند و هسته هاي سبكتر از آهن هم مي توانند طوري به هم جوش بوخورند كه به هسته آهن برسند و در اين بين انرژي زيادي آزاد مي شود.پس مي شود آهن را به عنوان عنصري كه درعدالت ذكر شده در آيه و يك توازني يراي تمام عناصراست دانست.

ما امروزه به اين نتيجه رسيديم ولي در گذشته شايد مفهوم اين را مثلا ساخت شمشير و غيره براي رعايت عدالت مي دانستند چون در هر زمان مي شود از قرآن تفسيري كرد كه مناسب همان زمان است و اين دليلي بر اين ميتواند باشد كه قرآن مربوط به زمان خاصي نيست و در همه ي دوران مي توان از آن استفاده كرد.

آيه 53 سوره فرقان :                                           

«و او خدايي است که دو دريا را به هم درآميخت که اين آب گوارا و آن ديگر شور و تلخ بود و بين اين دو آب (در عين آميختن) واسطه و حايلي قرار داد که هميشه از هم منفصل و جدا باشند.»

هنگامي که آب را با نمک اشباع کنيم که ديگر جايي بزاي حل کردن نمک در خود نداشته باشد مولکول هاي آب طوري در کنار هم قرار مي گيرند که يون هاي نمک مي توانند بين مولکول هاي آب قرار گيرند ولايه اي را به وجود آورند که نفوذ مواد ديگر در آن مشکل خواهد بود. در قسمت هايي از دريا همچنين لايه هايي وجود دارد که روي اين لايه ها آب شيرين مي تواند جريان پيدا کند ولي با هم ترکيب نمي شوند . آب دريا داراي چگالي بيشتري نسبت به آب شيرين است.(به دليل حل شدن بعضي از نمک ها در آن)

پس آب شيرين در اين حالت روي سطح آب شور قرار مي گيرد دريانوردان از اين آب، در سفرهاي طولاني استفاده مي کردند. معمولا در فصل هاي خاصي از سال اين آب از مکان هاي مشخصي مي گذرد. اين پديده فقط براي آب ونمک اتفاق نمي افتد . اگر بخواهيم اين پديده را بصورت عيني هم ببينيم مي توانيم نصف ليوان چاي که بسيار غليظ و شيرين است را با کمي آب مخلوط کنيم. مشاهده مي شود که آب جوش روي چاي مي ماند و دو سطح قابل تشخيص به وجود مي آيد. مي شود گفت که در غلظت بالا اين دو پديده اتفاق مي افتد واين دو مايع در عين مخلوط شدن با هم ترکيب نشدند و اين مصداق همان آيه شريفه است. يک دليل ديگر براي اين پديده کشش سطحي آب است که به دليل وجود پيوند هيدروژني بين مولکول هاي آب است.

سوره يس آيه 80                                                    : :

« همان کسي که از درخت سبز براي شما آتش آفريد وشما به وسيله آن آتش مي افروزيد.»

اولا آنچه در علم شيمي ثابت شده ، مسئله «کربن گيري» از هوا و ساختن سلولز نباتي است. آيه فوق قدرت نمايي خدا را بيان مي کند که دو چيز متفاوت را در کنار هم قرار داده (آب که در درخت است و آتش ،که اين دو ضد هم هستند) است. مثل مرگ و حيات.

ثانيا به رابطه ي انرژي و ترکيبات شبمبايي اشاره دارد که از اصول پيشرفته علم شيمي است.

سوره تکوير آيه 6                       :  

«و در آن هنگام که درياها به افروخته شوند.»

عناصر مختلف مي توانند با اکسيژن مخلوط شوند. اين مخلوط شدن دو حالت دارد يا سريع اتفاق مي افتد ياکند.

اگر کند صورت گيرد به اين واکنش اکسيد شدن گوييم و اگر سريع صورت گيرد سوختن يا برافروختن ناميده مي شود. آب از دو عنصر هيدروژن و اکسيژن تشکيل شده. اگر بر اثر عواملي بتوانيم آب دريا را تجزيه کنيم ،دو عنصر فوق را خواهيم داشت که امروزه اين کار را با الکتروليز آب به وسيله عبور دادن جريان برق از آن انجام مي دهيم. شايد در آينده راه آسان تري براي جدا شدن اين دو عنصر پيدا شود. حال اگر اين دو عنصر در کنار هم باشند و يک جرقه کوچک براي شروع واکنش به وجود آوريم اين دو عنصر ترکيب شده و همگي به آتش تبديل مي شود و به جاي دريايي از آب دريايي از آتش خواهيم داشت.

سوره دخان آيه 10 و 11 :

«منتظر روزي باش که آسمان ،دود آشکاري پديد آورد! همه مردم را فرا مي گيرد،اين عذاب دردناکي است.»

در اثر ترکيب شدن يک ماده با اکسيژن ممکن است چند حالت پيش آيد که بستگي به نوع ماده ما نيز دارد. اگر ماده ما کربن دار يا گوگرد دار يا ... باشد فرق دارد. با سوختن ماده ها دودي شامل دي اکسيد کربن، منواکسيد کربن، دي اکسيد گوگرد و ... مي تواند بسته به نوع و جنس ماده به وجود آيد. مثلا در اثر سوختن و انفجار دو ماده نيترو گليسيرين و نيتروژن دودي شامل دو ماده دي اکسيد کربن و بخار آب به وجود مي آيد. مجموع گازهاي توليدي ، 29 مول (مول به تعداد عدد آووگادرو  از هر ماده گويند ) و حجم مولي( حجم يک مول از ماده مورد نظر ) 650 ليتر ، از سوختن 4 مول نيترو گليسيرين خواهد بود. اين مقدار دود در تعداد مولي مصرفي از مواد مختلف ، از محاسبه انساني خارج و بسيار دردناک خواهد بود که اگرمقدار ماده اوليه زيادي موجود باشد و به قدرت خدا با هم ترکيب شوند گاز و دود زيادي توليد خواهد کرد که کل زمين را فرا خواهد گرفت. اين دود عظيم ناشي از انفجار عظيم و سوختن مقدار زيادي مواد ، به طور حتم صوت و امواج مهيبي نيز به همراه خواهد داشت که طي آن زمين و تمام هستي آن خرد و متلاشي خواهد شد و اين مي تواند همان عذاب عظيم الهي باشد. اين مثال يکي از مثال هايي بود که گفته شد و حتما مواد ديگري وجود دارد که با قدرت خدا حتي از اين مورد هم داراي محصولاتي عظيم تر و وحشتناک تر باشد. 

  سوره فرقان آيه                                        49:     

« با آمدن باران زمين خشک و مرده ، زنده و ..........»

در علم خاک شناسي براي گياهان چند نوع خاک داريم . يکي از آنها خاک غني مي باشد که شامل مواد مورد نياز براي رشد گياه و محصول دادن آن است.

يکي ديگر خاک عاري از مواد مورد نياز براي گياه است . اگر ما يک داننه گندم را در هريک از خاک ها قرار دهيم و همه عوامل براي رشد به جز آب را براي هردو به صورت يکسان آماده کنيم ، در هر دو مشاهده مي شود که هيچ گياهي جوانه نمي زند (پس مي توان به اعجاز آب پي برد). ولي اگر به هر دو آب برسانيم مي بينبم که در زمين غني زودتر و بهتر گياه رشد مي کند.

چرا گياه در زمين غني بدون آب رشد نمي کرد؟ چرا با اضافه شدن آب گياه رشد و نمو مي کند ؟

گياهان تنها مي توانند مواد غذايي موجود در زمين را به صورت محلول جذب کنند . و آن مواد را وارد چرخه فتوسنتز کنند و به ما انسان ها سود برسانند. محلول ها در علم شيمي جايگاه ويژه اي دارند که يک محلول شامل دو جزء حلال و ماده حل شونده است. در حالت محلول واکنش هاي شيميايي بهتر و زودتر صورت مي گيرند. چون باعث افزايش تعداد برخورد بين مواد موجود در واکنش و تسريع انجام مي شوند. خداوند آب باران را که زمين خشک را زنده مي کند در اين فرآيند به عنوان حلال قرار داده است وماده حل شونده را مواد غذايي و معدني موجود در خاک قرار داده است. با تشکيل همچين محلولي و وارد شدن آن به گياه  و روئيدن گياه از زمين ، زمين مرده، جامه سبز خود را که نشانه زنده بودنش است ، به تن مي کند.

لطفا در صورت کپی برداری حتما ذکر منبع کنید متشکر.